Nefs nedir ne değildir?

Nefs nedir ne değildir?
Nefs, insanın “ben”liği ve iç dünyasıyla ilgili bir kavramdır. Arzu, istek, öfke, hırs, şehvet, bencillik ve benzeri eğilimlerle ilişkilendirilebilir. Ancak nefs, kötülüğün kendisi değildir. Bu nedenle mesele nefsi yok etmek değil; nefsi tanımak, terbiye etmek ve doğru yöne yönlendirmektir. 

Teolojik açıdan Nefs, özellikle İslam düşüncesinde kapsamlı bir kavramdır ve farklı anlamlarda kullanılır. Bir anlamıyla kişinin kendisini veya şahsını ifade eder. “Her nefs ölümü tadacaktır.” ifadesindeki nefs bu anlamdadır. 

Diğer bir anlamıyla insanın içindeki arzu ve eğilimleri ifade eder. Hırs, öfke, şehvet, kibir, kıskançlık ve aşırı güç veya makam arzusu gibi eğilimler nefs bağlamında ele alınabilir. 

Tasavvuf geleneğinde ise nefs, insanın terbiye edilmesi gereken iç yönü olarak ele alınır. Amaç nefsi tamamen ortadan kaldırmak değil, onu ölçülü ve doğru bir şekilde yönlendirmektir. 

Nefs, şeytan ve vesvese
Nefs, şeytan değildir. İnsanın kendi içindeki arzu ve eğilimlerle ilgilidir. Şeytan ise İslamî anlayışta insanı yanlış yöne yöneltmeye çalışan ve vesvese verebilen bir varlık olarak ele alınır. 

Vesvese, insanın zihnine veya kalbine gelen; onu şüpheye, yanlışa veya huzursuzluğa yöneltebilen düşünce ve telkindir. 

Örneğin insan öfkelendiğinde içinden: “Söyle gitsin, hak etti.” şeklinde bir dürtü geçebilir. Bu, nefsin öfke ve üstün gelme arzusuyla ilişkilendirilebilir. 

Ardından: “Söyle, ne olacak? Sonra pişman olursun.” gibi bir telkin gelebilir. Bu ise vesvese olarak düşünülebilir. Burada önemli nokta şudur: Nefs ister, vesvese telkin eder; insan ise iradesiyle karar verir. Diğer bir deyimle Aklımıza bir düşüncenin gelmesi, onu kabul ettiğimiz veya uyguladığımız anlamına gelmez. 

Nefs ne değildir?
Nefs beden değildir. Beden insanın fiziksel varlığıdır; nefs ise insanın benliği ve iç dünyasıyla ilişkilidir. 

Nefs ruh değildir. Ruh ve nefs, İslam düşüncesindeki farklı ekollerde farklı şekillerde açıklanmıştır. Genel olarak ruh, insanın hayat ve manevi boyutuyla; nefs ise insanın benliği ve içsel yönüyle ilişkilendirilir. 

Nefs sadece cinsel arzu değildir. Şehvet nefsle ilişkilendirilebilir; fakat nefs bundan daha geniştir. Kibir, öfke, kıskançlık, para ve güç hırsı, aşırı beğenilme isteği gibi eğilimler de nefs bağlamında ele alınabilir. 

Nefs iyi midir, kötü müdür?
Nefsi doğrudan “iyi” veya “kötü” olarak değerlendirmek yerine, insanı hangi yöne yönelttiğine ve nasıl yönetildiğine bakmak daha doğru olur. 

Terbiye edilmemiş nefs insanı aşırılıklara sürükleyebilir. Terbiye edilen nefs ise arzuların yok edilmesi değil, onların doğru ve ölçülü biçimde yönetilmesi anlamına gelir. 

Örneğin: “Canım istiyor, o halde yapmalıyım.” diyen kişi arzusunun yönetimine girebilir. 

Buna karşılık: “Canım bunu istiyor; fakat bunun doğru olup olmadığını düşünüp irademle karar vereceğim.” diyen kişi, nefsini yönetmeye çalışmaktadır. 

Sonuçta Nefsi yok etmek değil; onu tanımak, terbiye etmek ve doğru yöne yönlendirmek esastır. 

Dolayısıyla Nefs terbiyesi, arzuların ve duyguların tamamen ortadan kaldırılması değil; insanın onları iradesiyle yönetebilmesi demektir. 

Bu anlamda nefs terbiyesi, insanın kendini tanıması, iradesini geliştirmesi ve kendi iç dünyası üzerinde sorumluluk kazanması sürecidir. 

Ehli Beyt yazarı ve Seyyid Seyfeddin Ocağı evlatlarından,
=Seyyid Hakkı Azak=